ملی ئەم حوکمڕانییە لە کوێدا خوار بووە؟

چاویارنیوز – ​کاتێک لە فۆلکلۆری دەوڵەمەندی کوردیدا ورد دەبینەوە، دەبینین پێشینانی ئێمە بە حیکمەتێکی کەموێنەوە توانیویانە ئاڵۆزترین چەمکە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکان لە دێڕێکدا کورت بکەنەوە. پەندی ناسراوی ( وتیان حوشتر بۆ ملت خوارە؟ وتی جاکوێم ڕاستە ) تەنها چیرۆکێکی سادەی سەر زاری خەڵک نییە، بەڵکو فەلسەفەیەکی قووڵە بۆ وێناکردنی ئەو سیستەمە حوکمڕانییانەی کە لە بنەڕەتەوە تووشی داڕمان و ناڕێکی بوون. کاتێک ئەم پەندە لەسەر دۆخی ئێستای هەرێمی کوردستان دادەنێین، دەبینین بە شێوەیەکی ترسناک لەگەڵ واقیعی سیاسی، ئابووری و کۆمەڵایەتیی ئێمەدا دێتەوە و بەداخەوە پڕبەپێستی دۆخەکەیە.
​ئەگەر لە هاووڵاتییەکی ئەم هەرێمە بپرسیت: کێشەی سەرەکیی ئەم دەسەڵاتە چییە؟
یان ملی ئەم حوکمڕانییە لە کوێدا خوار بووە؟
بێگومان وەڵامەکەی هاوشێوەی وەڵامی حوشترەکە دەبێت، چونکە کێشەکە تەنها لە یەک کایە یان یەک دامەزراوەدا نییە، بەڵکو ناڕێکییەکە گشتگیرە و تەواوی جەستەی سیستەمەکەی گرتووەتەوە لەوانە :-
​١. کەرتی دارایی و ئابووری: کاتێک بناغەکە خوارە
​ئەگەر بمانەوێت لە ملە خوارەکەی حوکمڕانییەوە دەست پێبکەین، پرسی ئابووری و بژێوی خەڵک لە پێشینەدایە.
لە هەرێمێکدا کە لەسەر دەریایەک لە نەوت و غاز و داهاتی ناوخۆیی دانیشتووە، هێشتا پرسی مووچە و شایستە داراییەکانی خەڵک وەک مەتەڵێکی بێ وەڵام ماوەتەوە. ناڕوونی لە داهاتەکان، نەبوونی شەفافیەت، و وابەستەکردنی تەواوی ژیانی هاووڵاتیان بە ململانێ سیاسییەکانەوە، نیشانەی ئەوەن کە ئابووریی ئەم هەرێمە لەبری ئەوەی لەسەر بنەمای گەشەپێدان بێت، لەسەر بنەمای قۆرخکاریی حزبی و بنەماڵەیی داڕێژراوە بۆبنەماڵەو دەوروبەریان .
​٢. خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکان: ژێرخانی داڕماو
​لە سەدەی بیست و یەکدا، کاتێک جیهان باسی ژیریی دەستکرد و وزەی نوێبووەوە دەکات، هاووڵاتیی هەرێمی کوردستان هێشتا دەبێت لە خەمی سەرەتاییترین مافەکانی وەک (کارەبا، ئاوی خاوێن، ڕێگاوبانی جوت سایدو بێ جاڵ و وێران و تەندروستیی شایستە)دا بێت.
ئەم غیابی خزمەتگوزارییە پێمان دەڵێت کە کێشەکە نەبوونی پارە نییە، بەڵکو نەبوونی ئیرادە و پلانە بۆ خزمەتکردن. کاتێک جادە و شەقامەکان دەبنە هۆی گیانلەدەستدانی ڕۆژانەی گەنجانمان، ئیتر چۆن دەکرێت باسی ڕاستی لایەنەکانی تری دەسەڵات بکرێت؟
​٣. دادوەری و یاسا: لەژێر سێبەری حزبایەتیدا ​دادگا و یاسا، کە دەبێت پایەی ڕاگرتنی دادپەروەری بن لە کۆمەڵگەدا، لە زۆر وێستگەدا کراونەتە ئامرازی دەستی هێزە سیاسییەکان بۆ یەکلاکردنەوەی ململانێکان یان پاراستنی بەرژەوەندیی کەمینەیەکی دەستڕۆیشتوو. کاتێک سەروەریی یاسا نامێنێت و هاووڵاتیی ئاسایی هەست بە بێ پشتی دەکات لە بەردەم دادگادا، تەواوی متمانەی کۆمەڵایەتی دەڕوخێت. ئەمەش خواربوونی ئەو قاچە سەرەکییەیە کە دەبوو سیستەمەکەی لەسەر ڕاوەستێت.
​٤. کۆچ و بێهیوایی گەنجان: لوتکەی قەیرانەکە
​مەترسیدارترین دەرئەنجامی ئەم ناڕێکییە گشتگیرە، ئەو بێهیواییە قووڵەیە کە لە دڵی گەنج و لاوەکانمان چێنراوە. کۆچی بەکۆمەڵی گەنجان، بەجێهێشتنی نیشتمان و ڕووبەڕووبوونەوەی مەترسییەکانی دەریا، هاواری کڕنۆشی ئەو حوشترەیە کە چیتر ناتوانێت باری قورسی ناڕێکییەکانی ئەم دەسەڵاتە هەڵبگرێت. گەنجان کاتێک دەبینن هیچ شوێنێکی ئەم سیستەمە ڕاست نییە و دەرفەتەکان تەنها بۆ پیاوانی دەسەڵاتن، ڕێگای کۆچ هەڵدەبژێرن.
​ چارەسەر چییە؟
​ناتوانرێت بە مکیاجکردنیان چاکسازیی ڕووکەشی لە یەک گۆشەدا، تەواوی ئەم جەستە خوارە ڕاست بکرێتەوە. کاتێک حوشتەرەکە دەڵێت (جاکوێم ڕاستە ) پەیامێکی ڕوونمان پێدەدات: چاکسازیی نیوەچڵ و کاتی، دەردەکە چارەسەر ناکات. بەڵکو دەبێت بەڕوحێکی کوردانەو مرۆڤدۆستی ڕاستەقینەو بێ درۆ هەموان بێنە مەیدان و ئەم دۆخە چاکبکرێت بۆ ئەوەی ئەم میللەتە چیتر نەبێتە گاڵتەجاڕی پێش جاوی دۆست و دوژمن .